Bubbelbaronnen van Boedapest

Als een vlindertje met broze vleugels fladdert Mária Törley door haar jugendstilvilla in Mátyásföld, een lommerrijke wijk aan de rand van Boedapest. Snel pratend, met twintig woorden per zin waar een ander er drie zou gebruiken, toont ze haar atelier, de tuin met beelden en de kamers vol kunst en antiek. De tintelende geest van haar overgrootvader József Törley bruist in Mária voort.

Bruisend centrum
Als een van de laatst levende telgen, nu beroemd beeldhouwster, is ze met kunst opgegroeid. Eind negentiende, begin twintigste eeuw verzamelde József Törley al kunstenaars om zich heen om zijn firma en product, Hongaarse champagne - hierna te noemen: pezsgõ, van het Hongaarse werkwoord 'pezsegni' of 'pezsdülni' (bruisen, sprankelen) - te promoten.

Na zijn dood, tot aan de Tweede Wereldoorlog, zette het familiebedrijf deze traditie voort. Al krijgen Angelsaksische begrippen zoals 'marketing' in het huidige Hongarije nu een te grote status toebedeeld, Hongaren wisten vroeger best hoe ze hun producten aan de man moesten brengen. De tot 1940 sterke natie, met grote bedrijven en een bloeiende land- en wijnbouw, nam binnen Europa een belangrijke positie in. Ook daar zaten rijke textiel- en staalbaronnen in hun grote nieuwe villa's lijnen uit te zetten om de omzet te vergroten. Sommige van deze 'baronnen' werden ook echt in de adelstand verheven, want tijdens de Habsburgse dubbelmonarchie strooide Keizer Frans Jozef lustig met adellijke titels om zijn aanhang te paaien. Met de zo verkregen extra naamsbekendheid sponnen de industriëlen geen slecht garen. De tot de verbeelding sprekende 'bubbelbaron' József Törley werd ook in de adelstand verheven. Als een bevlogen onderkoning stuwde hij het kleine stadje Budafok, nu onderdeel van de gemeente Boedapest, op in de vaart der volkeren. Door de productie van pezsgõ en de zich daar vestigende wijnhandelaren en aanverwante bedrijven, groeide Budafok samen met Boedapest uit tot de belangrijkste schakel in de Hongaarse wijnhandel. Budafok was al eerder in de geschiedenis centrum voor wijn. De ligging tegen een lange steile kalkstenen rotswand was voor de Romeinen en later voor Duitse immigranten die in de achttiende eeuw massaal naar Hongarije kwamen, aanleiding daar wijn te produceren. Bovenop de rotswand lagen zonnige wijngaarden en in de rotswanden werden kelders en opslagplaatsen uitgehouwen.

Deze kelders waren reden voor József Törley om daar pezsgõ te gaan maken. Als handelscorrespondent was hij in de jaren zeventig van de negentiende eeuw in Frankrijk terecht gekomen. Hij werkte een aantal jaren bij de champagnehuizen Delbeck en Roederer in het Franse Reims. In Budafok bleken er soortgelijke condities voorhanden als in Frankrijk. De diepe kelders in de kalkstenen rotsen waren ideaal voor opslag en rijping en uit de streek Etyek, iets ten westen van Boedapest, kwam goede basiswijn. Zijn collega en vriend, de Fransman Louis François, kwam mee om het productieproces te leiden en in 1882 brachten zij de eerste flessen pezsgõ op de markt. Vanaf dat moment ging het snel, zo snel dat er na de Eerste Wereldoorlog al achttien pezsgõ-producenten in Budafok waren. De firma Törley werd marktleider en Louis François, samen met zijn broer César, die na een conflict met József in 1886 hun eigen kelders pal naast de firma van József stichtten, volgden op de voet. Omdat de streek Etyek niet aan de vraag kon voldoen, werden wagonladingen vol druiven en basiswijn uit Erdély (Transylvanië, nu Roemenië) naar Budafok gehaald.

Van status naar staatsbedrijf

József Törley bezat een groot netwerk van personen en bedrijven en wist hoe hij zijn product moest promoten. Afgekeken van de Fransen werd de naam Törley door grote reclamecampagnes, deelnames aan beurzen en tentoonstellingen en de eerste bedrijfswagens in Hongarije met een firmanaam op de zijkant, snel gevestigd. Overal zag je affiches, folders, notitieblokjes voor de horeca, alles ontworpen door beroemde kunstenaars. Internationale prijzen werden binnengehaald, de export steeg binnen Europa en naar de Verenigde Staten en Australië. De grote concurrenten, de gebroeders François, kregen ook een adellijke titel en wonnen prijzen in Bordeaux en Parijs. Maar met de bouw van een kasteel tegen de heuvels met uitzicht op fabriek en kelders liet de Törley-dynastie zien wie er echt de baas was. Bij het vijfentwintig jarig bestaan van de firma in 1907 werd in de fabriek een grote wand met jugendstil tegeltableau onthuld, gemaakt in de Zsolnay keramiekfabrieken in Pécs. In fel rode mantel zit József als een sultan met naast zich zijn vrouw op een grote marmeren tuinbank. Een bonte stoet werknemers in exotische kledij, het vaandel met familiewapen er bovenuit, biedt tropisch fruit en geschenken aan. Terwijl zij glazen pezsgõ heffen op hun vorst, buigen ze nederig het hoofd. Helaas voor József heeft hij niet lang van deze zelfgemaakte status kunnen genieten, nog in datzelfde jaar stierf hij.

Ook de kleine en frêle Mária denkt en voelt in het groot. Naast het atelier onder een afdakje staat een enorme mannelijke torso op een tafel met zeiltje. Een grote pan pens voor de hond staat achter de flink geschapen granieten man stevig te dampen. Binnen aan de ovalen mahoniehouten tafel in het tot concertzaaltje omgebouwde keldergewelf, vertelt ze zonder bitterheid over de periode van de staatshervormingen na 1950. Vanaf de vleugel in de hoek luistert de bronzen buste van overgrootvader mee. Grootmoedig en vergevingsgezind lijkt ze met weemoed terug te kijken naar de jaren waarin ze als jong meisje met de hele familie, ooms en tantes, nichtjes en neefjes verbannen was naar Hajdudorog, een dorpje in het oosten van Hongarije. Trots vertelt ze hoe haar oma daar de scepter zwaaide, zij leidde het bonte gezelschap van bannelingen. Net als de familie Törley waren er meer door de communisten verbannen burgers op een kar met wat koffers in dat dorp terechtgekomen. Iedereen kon wel wat vond oma, ze moesten er dus het beste van maken. Samen sloegen ze zich door de karige en pijnlijke jaren heen.

De geest weer in de fles
In het staatsbedrijf 'Hungarovin' speelde de merknaam Törley geen rol van betekenis. Onder de heroïsche naam 'Hungaria' werden nieuwe soorten pezsgõ op de markt gebracht. De familie verspreidde zich na de verbanning over de wereld. Na 1989 kreeg ze een deel van de bezittingen terug, het kasteel en het bedrijf echter niet. De Duitse firma Henkel kocht het bedrijf en de merknamen Hungaria, François, Törley en Hungarovin werden zo onderdeel van Henkel. In 2005 is die constructie omgegooid en worden nu alle merken, ook die van het voormalige staatsbedrijf Hungarovin, onder de naam Törley Kft. gevoerd. Zelfs de kelders van François zijn verbonden met die van Törley. De kip zit weer om het ei, de geest is terug in de fles. Törley timmert flink aan de weg om een deel van de buitenlandse markt maar ook de binnenlandse markt terug te veroveren. Want nog steeds kiezen Hongaren, waaronder opvallend veel jongeren, voor Hungaria. Naast socialistische nostalgie speelt status daarin een rol, men groeide op met het idee dat Hungaria het beste was. Over de huidige financiële constructie tussen familie en bedrijf wordt in het openbaar niet gesproken. 'We helpen elkaar waar nodig", zeggen Maria en de ook aanwezige exportmanager Ilona Kallay. "Op tentoonstellingen van Mária wordt Törley geschonken en de firma sponsort tentoonstellingen, meer willen we er niet over kwijt". Stilletjes glimlachend roeren ze in hun kleine kopjes koffie. Overgrootvader József slaat hen van overal gade, in brons, van steen, op schilderijen en tekeningen. Dat weten ze. Nog steeds heeft hij de touwtjes in handen.

Bronnen:
Museum voor Handel & Gastvrijheid, Boedapest (MKVM Budapest)
Csoma Zsigmond, Landbouwmuseum Boedapest

Met dank aan:
Mária Törley
Ilona Kállay

Foto's:
Mária Törley
Notitieblokjes voor horeca rond 1900 (archief MKVM Budapest)
Tegeltableau voor 25 jarig jubileum in de Zsolnay zaal
Buste van József Törley

©TdS2007

Meer over Hongaarse pezsgõ in: Bruisend Hongarije uit de fles.
Dit artikel werd eerder gepubliceerd in het maartnummer 2007 van BOUILLON!